Contact voor contract


Waarom verantwoordelijkheid nemen niet hetzelfde is als alles oplossen

Mijn team neemt te weinig initiatief


Wat kan ik doen?’

Ik hoor die vraag vaak van leidinggevenden. Een besluit blijft liggen, een medewerker pakt iets niet op, een stuk komt onvoldoende voorbereid in het directieteam of er ontstaat gedoe tussen twee afdelingen. Uiteindelijk doet de leidinggevende het zelf. Dat werkt vaak ook nog. Het besluit wordt genomen, het stuk komt af, het conflict wordt opgelost en de deadline wordt gehaald.


En ondertussen is er iets anders gebeurd: er is gecontracteerd. Niet op papier en niet bewust. Niemand heeft gezegd: ‘Als jij iets lang genoeg laat liggen en het belangrijk genoeg wordt, neem ik het uiteindelijk van je over.’ Toch kan dat precies de afspraak zijn die je door je gedrag met elkaar hebt gemaakt. Een team leert niet alleen van wat een leidinggevende zegt. Het leert minstens zoveel van wat hij iedere keer doet. Dus als je denkt: alles komt uiteindelijk bij mij terecht, is er ook een andere vraag te stellen: 


Welke verantwoordelijkheid neem ik zelf steeds over? En vanuit welke plek doe ik dat?


Het probleem is ondertussen wel opgelost. Het besluit is genomen, het stuk is af en de deadline is gehaald. Maar is er ook iets ontwikkeld? Als ik als leidinggevende iedere keer inspring wanneer het spannend wordt, kan ik daar heel effectief in worden. Ik voorkom fouten, houd de vaart erin en zorg dat het resultaat er komt. Mijn team hoeft daardoor alleen niet beter te worden in besluiten nemen, verantwoordelijkheid dragen of omgaan met spanning. En ik hoef niet te onderzoeken waarom ik steeds degene ben die inspringt. Volgende maand kan precies hetzelfde probleem terugkomen.


Een probleem oplossen betekent nog geen ontwikkeling. 


Door een probleem snel op te lossen, kun je zelfs precies de spanning weghalen waarin iets geleerd had kunnen worden. Dat betekent niet dat je problemen moet laten liggen. Naast ‘Hoe lossen we dit op?’ kun je ook vragen: ‘Wat hebben wij hier te leren, zodat ik dit de volgende keer niet opnieuw voor jou hoef op te lossen?’ Daar krijgt contracteren voor mij een ontwikkelfunctie.


We contracteren de hele dag


Bij een contract denken we in organisaties al snel aan papier. Een opdracht, offerte, functieomschrijving, projectplan of samenwerkingsovereenkomst. Er staan afspraken in en uiteindelijk een handtekening onder. Met contracteren bedoel ik meer.


‘Kun jij dit nog even oppakken?’

‘Wie beslist hierover?’

‘Als dit erbij komt, moet er iets anders af.’

‘Ik wil dit best doen, maar dan heb ik ook mandaat nodig.’


We maken voortdurend afspraken over verantwoordelijkheid, verwachtingen, rollen, mandaat en samenwerking. En minstens zo vaak maken we die afspraken niet. Dan ontstaat er ook iets, alleen stilzwijgend.


Ik werk graag met drie plekken om te kijken naar wat er op zo’n moment gebeurt: de magische plek, de aangeboden plek en de functionele plek. Een aangeboden plek kan heel duidelijk zijn. Iemand vraagt: ‘Kun jij dit oplossen?’ Of: ‘Wil jij dit erbij doen?’ Maar soms biedt niemand je iets aan. Je ziet gewoon een gat.


Stel dat je als directeur ziet dat een besluit waarschijnlijk veel politieke pijn gaat veroorzaken. Je denkt: dat moeten we zien te voorkomen. Voor je het weet is die zin veranderd in: ik moet zien te voorkomen dat dit gebeurt. Niemand heeft je die opdracht gegeven. Je hebt niet met je collega-directeuren besproken of dit inderdaad voorkomen moet worden. Er is geen besluit genomen over hoeveel tijd en capaciteit ervoor beschikbaar zijn en het staat nergens op een agenda. Toch wordt er vanaf dat moment keihard aan gewerkt.


Dat zie ik veel in organisaties. Mensen werken aan problemen waar nooit werkelijk opdracht voor is gegeven. Juist omdat ze zich heel verantwoordelijk voelen.


Door wie of wat word ik in dienst genomen?


Daarom stel ik steeds vaker de vraag: door wie of wat word ik hier eigenlijk in dienst genomen? Dat is iets anders dan: wie is mijn baas? Je kunt in dienst zijn van een organisatie en je ondertussen door van alles in dienst laten nemen: door je eigen team, de bestuurder, een klant of politieke druk. Maar ook door de angst dat iets fout gaat, de behoefte om niemand teleur te stellen of de overtuiging dat een goed leider problemen oplost. Of gewoon door iets wat je ziet en waarvan je onmiddellijk vindt dat iemand er iets aan moet doen. Dan helpt het om terug te gaan naar de opdracht. Waar zijn wij voor? Wat vraagt die opdracht hier van mij? Daar ligt de functionele plek.


Verantwoordelijkheid is voor mij het vermogen en de bereidheid om antwoord te geven op wat een situatie van je vraagt. Daar hoort onmiddellijk een tweede vraag bij: vanuit welke plek geef ik antwoord? Dat je ergens antwoord op kúnt geven, betekent nog niet dat jij degene bent die het antwoord móét geven.


De magische plek is vaak oud. Als kind ontwikkel je een eerste neiging waarvan je onbewust leert: als ik dit doe, komt het goed. De een gaat zorgen, een ander oplossen, presteren, redden, hard werken, mensen verbinden of de harmonie bewaren. Dat kan later een enorme professionele kwaliteit worden. Je wordt de directeur die onder grote druk overeind blijft, de projectleider die altijd een oplossing vindt, de bestuurder die als eerste ziet waar het mis dreigt te gaan of de manager bij wie mensen graag aankloppen.


Staat wat ik hier doe in dienst van de opdracht, of geef ik automatisch antwoord vanuit een plek die ik heel goed ken?


Daar komt de aangeboden plek bij. Een ander heeft een probleem, of jij ziet een probleem, en dat probleem past precies bij iets waar jij goed in bent. We moeten voorkomen dat dit politiek misgaat en jij bent goed in vooruitdenken. Mijn team krijgt dit niet voor elkaar en jij bent goed in mensen meenemen. Dit project loopt vast en jij vindt altijd een uitweg. We krijgen dit stuk niet op tijd af en jij kunt nog wel een avond doorwerken. Het gat en jouw kwaliteit passen precies op elkaar. Voor je het weet ben je aan het werk. 


Contracteren zet iets tussen zien wat nodig lijkt en het op je nemen.


Werk waar niemand opdracht voor gaf


In zo’n gat kan ook een underdogpositie ontstaan. Je ziet een groot probleem dat anderen onvoldoende lijken te zien. Je pakt het op, maar contracteert het niet. Het staat niet op een agenda en je krijgt er geen expliciet mandaat voor. Toch ga je keihard werken.

Als het lukt, is het hosanna. Gelukkig heb jij het gezien. Gelukkig heb jij ingegrepen. En als het niet lukt, was het probleem ook bijna onmogelijk. Je hebt in ieder geval alles geprobeerd. Ondertussen hoeft de organisatie geen antwoord te geven op een paar lastige vragen: willen we dit eigenlijk oplossen? Is dit onze opdracht? Wie is hiervan? Hoeveel capaciteit willen we hieraan besteden? Wat doen we dan niet? En vooral:  op welke agenda staat dit?



Wat hebben we werkelijk met elkaar afgesproken?


Dezelfde vraag speelt in een directieteam. ‘Waarom voeren we in het DT steeds dezelfde discussies?’

Een directieteam kan op papier uitstekend georganiseerd zijn. Iedere directeur heeft een portefeuille, mandaten zijn beschreven en de vergaderstructuur staat. Toch komt een onderwerp iedere maand terug. ‘Volgens mij hadden we dit al besloten.’ ‘Ja, maar voor mijn afdeling pakt het anders uit.’ ‘Dat moeten we eerst nog verder uitzoeken.’ ‘Ik kan dit zo niet uitleggen aan mijn mensen.’ ‘Kunnen we het besluit nog één keer tegen het licht houden?’


Dan wil ik weten wat er werkelijk gecontracteerd is. Op papier kan de afspraak zijn: wij nemen als DT gezamenlijk besluiten voor het geheel. Terwijl de feitelijke afspraak luidt: zolang het mijn eigen onderdeel niet te veel raakt. Die tweede afspraak staat nergens. Toch kan iedereen ernaar handelen.


Hoe voorkom ik dat ik in het DT steeds voor mijn eigen team moet vechten?


Je kunt denken: ik moet voor mijn mensen staan. Je kunt ook denken: ik zit hier voor het organisatiebelang. Allebei begrijpelijk. Ik wil weten wat de gezamenlijke opdracht van het DT vraagt en wat jullie met elkaar hebben afgesproken over de manier waarop de belangen van afzonderlijke onderdelen daarin een plek krijgen. Anders kunnen zes directeuren allemaal heel verantwoordelijk handelen en samen nauwelijks verder komen. Iedereen verdedigt iets wat werkelijk belangrijk is.


Er is namelijk altijd meer dan wat er op papier staat. Op papier staat: we spreken elkaar aan. In de praktijk: behalve de directeur. Op papier: iedereen neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen werk. In de praktijk: als het echt misgaat, lost Marieke het toch wel op. Op papier: je hebt mandaat. In de praktijk: maar ik verwacht wel dat je ongeveer besluit wat ik zelf besloten zou hebben. Op papier: we moeten prioriteren. In de praktijk: alles moet gewoon af.


Dat is het contract onder het contract. Je ziet het vaak pas wanneer het spannend wordt.



Contracteren doe je in contact


Daarom gebruik ik de zin contact voor contract. Je kunt niet goed contracteren als je alleen de inhoud bespreekt. Ik kijk daarbij naar vier lagen: intentie, relatie, inhoud en loslaten.


Bij intentie gaat het over waar we dit voor doen. Wat is onze opdracht? Wat proberen we mogelijk te maken? Door wie of wat laten we ons daarin in dienst nemen?


De relatie gaat over hoe we hierin samenwerken. Wat mag jij van mij verwachten en wat verwacht ik van jou? Hoe spreken we elkaar aan? Wat doen we als we het oneens zijn? Kan ik nee zeggen? Kun jij mij aanspreken?

Dan komt de inhoud. Wie doet wat? Wie besluit? Wie adviseert? Welk mandaat is er? Wanneer is iets klaar? Waar komt het terug? Op welke agenda staat het?


En dan loslaten. Als we goed gecontracteerd hebben, kan ik bij jou laten wat van jou is. Ik hoef niet iedere drie dagen te controleren en hoef het niet alsnog over te nemen wanneer jij het anders doet dan ik. Ik hoef niet in jouw gat te springen zodra het spannend wordt. Loslaten zonder goed contract kan iemand laten vallen. Goed contracteren maakt loslaten mogelijk.


Als de werkelijkheid verandert, contracteren we opnieuw. ‘Dit hadden we zo afgesproken, maar het werkt niet meer.’ ‘Ik merk dat ik iets van jou heb overgenomen.’ ‘Dit staat nergens op een agenda. Laten we bepalen waar het thuishoort.’


Contracteren betekent voor mij dus niet dat je alles dichtregelt. Een goed contract geeft juist vrijheid. Als ik weet waarvoor jij verantwoordelijk bent, hoef ik jouw verantwoordelijkheid niet voortdurend in de gaten te houden. Als jij weet wat mijn mandaat is, hoef je niet bij iedere stap toestemming te vragen. En als helder is wat niet tot onze opdracht behoort, hoeven we niet ieder probleem dat we zien zelf op te lossen.



Jezelf, de ander en de opdracht serieus nemen


Met contracteren neem je jezelf, de ander en de opdracht radicaal serieus. Jezelf, omdat je niet automatisch alles op je neemt wat je kunt dragen. De ander, omdat je hem laat staan voor wat van hem is. En de opdracht, omdat hard werken op zichzelf nergens toe leidt als het niet bijdraagt aan waarvoor je hier bent.


Soms betekent verantwoordelijkheid dat je iets oppakt. Soms dat je een probleem zichtbaar maakt en het niet zelf oplost: je zet het op de agenda, vraagt om een besluit, geeft een opdracht terug of zegt dat er iets anders af moet. En soms betekent het dat je het ongemak verdraagt van níét oplossen, omdat daar voor de ander iets te leren is.


Daar komt voor mij ontwikkeling om de hoek. Niet wanneer ik jouw probleem voor je oplos, maar wanneer we in contact onderzoeken wat van jou is, wat van mij is en wat onze opdracht van ons vraagt.


De ontmoeting is de ontwikkeling.



Zes vragen voor je volgende DT


Bij een lastig vraagstuk neem ik uiteindelijk zes vragen mee:


  1. Wat is hier de opdracht?
    Waar zijn we werkelijk voor?
  2. Door wie of wat word ik in dienst genomen?
    Door de opdracht, mijn team, de bestuurder, politieke druk, een probleem dat ik zie of mijn eigen behoefte om het op te lossen?
  3. Vanuit welke plek geef ik antwoord?
    Vanuit mijn functionele plek, een aangeboden plek of een magische plek?
  4. Wie is waarvoor verantwoordelijk?
    Wat is van mij, wat is van jou en wat is van ons samen?
  5. Wat hebben we werkelijk met elkaar gecontracteerd?
    Niet alleen wat er op papier staat, maar ook wat we elkaar door ons gedrag hebben geleerd.
  6. Op welke agenda staat dit?
    Waar wordt dit zichtbaar gemaakt, besproken en besloten?


Als het antwoord op die laatste vraag 'nergens' is, terwijl er ondertussen wel drie mensen keihard aan werken, heb je waarschijnlijk iets te contracteren.



Achtergrond


Mijn manier van kijken naar contracteren, de magische, aangeboden en functionele plek en de verschillende lagen in contact is mede gevormd door Transactionele Analyse, systemisch werk en mijn opleidingen bij Phoenix Opleidingen. De vertaling naar leiderschap en directieteams is ontstaan in mijn werk met leiders en teams.



Herken je dit in je eigen directieteam?


In een ontwikkelanalyse onderzoek ik met de leider en de mensen om hem of haar heen wat er werkelijk speelt in de samenwerking. Welke opdracht hebben jullie? Hoe is verantwoordelijkheid verdeeld? Wat hebben jullie formeel én stilzwijgend met elkaar gecontracteerd? En wat vraagt ontwikkeling van het team en van de leider?

Van daaruit bepalen we wat er te doen is.


Lees meer over teamontwikkeling →